Miecz Księcia Światosława.

21 listopada 2011roku w Zaporożu w Kozackim Muzeum Historii odbyła się prezentacja miecza księcia Światosława z czasów połowa X wieku. Relikwia została odnaleziona przez rybaków na początku miesiąca którzy wydobyli go z głębokości 22 metrów.

Według naukowców, prawdopodobieństwo relikwii należącej do księcia Światosława wynosi ponad 80%.

Miecz Światopełka

« Ten rodzaj broni jest wyjątkowy i należał do szlachetnych wojowników tamtych czasów. Biorąc pod uwagę, że odkrycia dokonano w miejscu przypuszczalnej śmierci księcia Światosława, zrobiliśmy kolejny krok potwierdzający tę hipotezę « – powiedział Maxim Ostapenko.

Według Andrew Avdeyenko, przedstawiciela Ukraińskiej Akademii Nauk, prawdopodobieństwo, że znalaziony miecz należy do księcia Światosława jest bardzo wysokie i wynosi przeszło 80% pewności że to miecz Księcia Światosława.

Renowacja zabytku potrwa około sześciu miesięcy, po czym miecz będzie udostępniany publicznie i będzie przyłączony na stałe się do wystawy.

Proroctwo zwycięzcy nad Chazarią może się zatem wypełnić gdyż znaleziono miecz wielkiego księcia Swiatosława


Według historyków i władzy na miejscu znaleziska zostaną przeprowadzone szczegółowe badania.

Opublikowano: 23.07.2011

UKRAINA. Pomnik Wielkiemu Księciu Kijowskiemu Światosławowi został odsłonięty w malowniczym zakątku okręgu biełgorodskiego blisko chołkinskiego monasteru. Odsłonięcie pomnika zostało dokonane z okazji 1040-lecia pogromu żydowskiego kaganatu chazarskiego przez Wielkiego Księcia Światosława. Autor pomnika, artysta-rzeźbiarz Wiaczesław Kłykow przedstawił Światosława wierzchem na koniu, miażdżącego kopytami końskimi chazarskiego wojownika na tarczy którego widnieje gwiazda Dawida.

Sekretarz Generalny Euroazjatyckiego Kongresu Żydowskiego (EAK) Michaił Czlienow nazwał postawienie pomnika „potwornością” i „antysemicką prowokacją”. „Innej opinii być nie może” – stwierdził przywódca EAK „Pomnik przedstawia księcia Światosława depczącego kopytami końskimi żydowski symbol narodowy – gwiazdę Dawida” – stwierdził Czlienow.

ŚWIATOSŁAW

СВЯТОСЛАВ

urodzony w 942 roku

zmarł w 972 roku

 kniaź z rodu Ruryka

książę kijowski w latach 945—972

w rzeczywistości rządził dopiero po swej matce Oldze (945—969)

jego ojciec:          książę Igor

jego matka:         Olga

jego rodzeństwo 

jego żona:            

jego dzieci:     ■ – Jaropełk – książę Kijowski

 – zabity przez swego brata, Włodzimierza Świętego

■ – Włodzimierz Wielki – Święty – książę kijowski w latach

980—1015

syn nałożnicy Małuszy „niewolnicy”

■ – Oleg – książę na ziemi Drewlan

– zabity przez swego brata, Jaropełka

 Swiatosław, syn kniazia Igora i kniagini Olgi, panujący w Kijowie w latach 964—972. Wychowawcą Swiatosława był bojarzyn Asmud [Szwed?], wojennego zawodu uczył go wojewoda Sweneld [Szwed?]. Był to pierwszy kniaź ze słowiańskim imieniem. W spadku po ojcu dostała się Swiatosławi wareska dryżyna (przyzwyczajona i lubiąca wojaczkę i grabieże) i państwo, utrwalone mieczem i zjednoczone siłą. W rosyjskiej historii Swiatosław został jako woj, który pokonał Wołżańską Bułgarię i rozgromił Chazarski Kaganat. Swiatosław rozszerzył granice kijowskiej dzierżawy, przyłączył Tmutarakań, Kercz, Sarkeł. Kijów otrzymał połączenie handlowe w kierunku wschodnim. W lietopisach podaje się, że Swiatosław „chodził lekko jak lampart, w pochód nie brał ani wozów, ani kotłów, spał na końskim potniku, jadł wraz ze wszystkimi”. Bizantyjski historyk tak opisuje Swiatosława: on był „średniego wzrostu, oczy niebieskie, płaski nos, gęste brwi i długie wąsy”. Zbierając się w pochód, powiadamiał przeciwnika słowami: „Idę na Was”.

W 967 roku wojował z Bułgarią, usadowił się nad Dunajem – w grodzie Pieriejasławcu (968 rok). Po śmierci Olgi Swiatosław został w Pieriejasławcu, a do rządzenia w ruskiej [kijowskiej] ziemi zostawił swoich synów. Wojsko Swiatosława uczestniczyło w konflikcie bizantyjsko-bułgarskim po stronie Bułgarii przeciw imperatorowi Cimischijowi. Pochód na Bizancjum został przerwany z powodu napadu Pieczyngów na Kijów. Podczas powrotu do Kijowa Swiatosław został zabity na dnieprowskich porohach. Zgodnie z przekazem, chan Pieczyngów, Kuria zrobił kielich z czaszki Światosława, którą okuto złotem. Pieczyngowie pili z niego wino, uznając, że tym sposobem przejdzie na nich męstwo ruskiego pułkowódcy.

H.M. Karamzin nazwał kniazia Swiatosława „Alesandrem Macedońskim”, jednak w polityce nie zasłużył na miano wielkiego, gdyż przedkładał wojaczkę nad rządzenie państwem. Ponadto wprowadził zgubny zwyczaj dawania synom udziałów (części państwa).                   Ogonowskaja, s. 93-94

rok 972 – rok 6482 od stworzenia świata:

Syn Igora i Olgi, Światosław, zająłby pewnie pierwsze miejsce na liście wszystkich książąt kijowskich, uszeregowanej według temperamentu wojennego władców. Nie wiadomo dokła­dnie, kiedy się urodził; formalnie rządy jego przypadają na lata 945—972, rządy osobiste od 957, a rządy naprawdę osobiste dopiero od śmierci matki w 969 roku. Światosław ciągle przebywał na wyprawach, a Olga rządziła, załatwiając wszystkie sprawy wewnętrzne, a tak­że inicjując różne pociągnięcia dyplomatyczne. Jeździła m.in. sama (około 955 roku) do Konstantynopola, i to już jako chrześcijanka; przyjęła chrystianizm bezpośrednio przed po­dróżą, otrzymała imię Helena, w XIII wieku została zaliczona w poczet świętych cerkwi ruskiej. Warto chyba wspomnieć, że nawiązała też stosunki z Zachodem, wysyłając posel­stwo na dwór cesarza Ottona I (panował w latach 936—973).        Bazylow, t.1, s. 83 

Księstwo Kijowskie za kniaziowania Igora i Światosława (lata 912—972)

map 912-972.jpg

Na wschodzie nikt nie mógł się oprzeć drużynie Światosława, a najcięższego ciosu doznali z jego ręki Chazarowie, rozbici niemal zupełnie. Oderwani zostali od nich Wiatycze znad Oki, płacący im przedtem daninę; teraz musieli uznać władzę Światosława. W 965 roku prawie się dokonały losy samych Chazarów – Światosław  zdobył i zburzył dwa najważniejsze ich grody, Itil i Sarkel, zajął też chazarski Semender nad Morzem Kaspijskim, a w środkowej i zachodniej części Kaukazu rozbił i zmusił do uległości plemiona Jasów i Kasogów, późniejszych Osetyjczyków i Czerkiesów. Wojska księcia kijowskiego wkroczyły też do Bułgarii Kamskiej, zdobywając i pustosząc jej stolicę. W skład Rusi Kijowskiej [Księstwa Kijowskiego] weszło również trwale terytorium nad wschodnim wybrzeżem Morza Azowskiego i Czarnego (rejon dolnego Kubania łącznie z Półwyspem Tamańskim), z głównym grodem Tmutarakaniem.

Ostatnie pięciolecie Światosława wypełniły walki z innymi Bułgarami – naddunajskimi. Pierwszą wyprawę w tym kierunku podjął za namową Konstantynopola w 967 roku, znowu nie bez sukcesów. Pod wpływem odniesionych zwycięstw i po zajęciu części ziem bułgarskich, Światosław dał się ponieść szerszym zamierzeniom politycznym i postanowił usadowić się na stałe nad dolnym Dunajem z obu stron, a więc także od południa. Stolicą nowego państwa miał być Perejasławiec, na południowym brzegu Dunaju, już bardzo blisko delty. Zaniepokojeni tym Bizantyjczycy weszli w kontakt z Pieczyngami, skłaniając ich do uderzenia na Kijów; przypuszczano nie bez racji, że Światosław będzie musiał się wtedy wycofać znad Dunaju.

W 968 roku Pieczyngowie oblegali Kijów, w którym znajdowała się Olga z wnukami. Rachuby Bizantyjczyków spełniły się szybko – książę kijowski powrócił i odparł Pieczyngów, zmuszając ich do cofnięcia się w stepy; nie pozostał jednak zbyt długo na Rusi [w Kijowie] i po śmierci Olgi przedsięwziął powtórną wyprawę na Bułgarię. Tym razem wyprawa przekształciła się w wojnę z Bizancjum; Bułgarzy, a także Węgrzy przystąpili do niej po stronie Rusów [Waregów], którzy dotarli daleko na południe, aż do Filippopola i Adrianopola, zagrażając wyraźnie samemu Konstantynopolowi. W obliczu takiego niebezpieczeństwa cesarz Jan Tzimisces (panował w latach 969—976), sam zresztą też wódz bardzo utalentowany, zmobilizował znaczne siły i wyruszył przeciw Światosławowi. Pod naciskiem przeważającej liczby nieprzyjaciół Rusowie [Waregowie] cofali się w kierunku północnym; po zaciętych walkach musieli opuścić zdobytą przedtem stolicę Bułgarii (Presław, Wielki Presław). Kolejne wielkie starcie nastąpiło pod twierdzą Dorystolon (dziś Sylistria, bułgarska Silistra) nad Dunajem, po czym wojownicy ruscy [warescy] zamknęli się w twierdzy. Trzy miesiące trwało oblężenie (maj – lipiec 971 roku), podczas którego Rusowie [Waregowie] kilkakrotnie próbowali przełamać żelazny front wojsk greckich, zawsze jednak na próżno. Głód dokonał reszty i musiano wreszcie zgodzić się na pokój.

[…] Po zawarciu układu Światosław ze swoimi wojownikami opuścił Doryston, wyruszając w drogę powrotną na Ruś [do Kijowa]. Zimę spędzono u ujścia Dniepru, na wiosnę 972 roku puszczono się łodziami w górę rzeki. Przed porohami trzeba było wyjść z łodzi i przeciągnąć je po brzegu, a tam Pieczyngowie przygotowali zasadzkę; w walce zginął książę i prawie wszyscy jego towarzysze.                            Bazylow, t. 1, s. 84-85

 rok 965 – rok 6475 od stworzenia świata:

 W 965 roku książę kijowski Światosław pokonał kagana, zdobył Sarkel, Itil likwidując tym samym kaganat. Nazwa Chazarowie pojawia się jeszcze w źródłach XI—XII wieku.

 rok 957 – rok 6467 od stworzenia świata:

 W latach pięćdziesiątych będzie już siedział w Nowogrodzie syn Igora, onże Świętosław, urodzony, jeśli wierzyć Nestorowi, w 942 roku, więc kilkunastoletni. Jeżeli 14-letni, to już dorosły.               Bratkowski, s. 303

 Olga namawiała dorosłego już Świętosława, dla potomnych – Światosława, by przyjął chrześcijaństwo; tłumaczyła mu, że jeśli on to uczyni, „wszyscy pójdą w jego ślady”; odpowiedział, wedle Nestora, że drużyna śmiałaby się z niego. To prawdopodobne. I wyjaśnia wszystko.

Od Nestora nie dowiadujemy się, gdzie siedział wtedy Świętosław, ale od Konstantynowego informatora, Słowianina-Rusa, wiemy, że w Nowogrodzie. Kiedy „wyrósł i zmężniał” pod ręką matki, pojechał „kniazić” do Nowogrodu. I nie miejmy złudzeń: owa jego drużyna to ci Waręgowie nowogrodzcy – dzieci starych bogów. Nie byli, nie mogli być starzy, ot, po kilkunastu latach od klęski Igorowej kolejne pokolenie rozbuchanych, wyrośniętych, ale kudłatych skinów swojej epoki. Co więcej, mamy prawo się domyślać, że nie tylko sama drużyna pójdzie za Świętosławem; pójdą wszystkie zabijaki Nowogrodu – bo wszystkimi nimi rządzi jeszcze duch wikingów.

To już jednak nie Normanowie, bo ich wódz nie nosi brody, goli łeb i zostawia tylko pęk włosów za uchem jak koczownicy Eurazji. Czyli – nie wierzy już w moc uwłosienia. To wielka i zasadnicza zmiana. Ten Norman nie czuje się już Normanem.

Nestor kocha pamięć wojownika, swym świetnym piórem kreśli, z wyraźną aluzją do wygodnictwa swych współczesnych, portret wodza idealnego, co to się obywa bez namiotu, bez wozów z żywnością i kotłów, śpi w stepie na derce z siodłem pod głową i karmi się mięsem upieczonym w ognisku. Taki zapewne i ten Świętosław był, taka też była „Ruś” zdobywców i rabusiów, i ta nowogrodzka, i kijowska. Starzy bogowie ciągle jej sprzyjali. Bóg chrześcijan udowodnił jej swoją potęgę, ale niczego nie oferował, był bogiem Greków; on sam, Świętosław, zamierzał więc dalej korzystać z opieki starych bogów i dowodzić ich mocy dalszymi zwycięstwami.

Nie poczuwał się do żadnych związków ze swoimi rodzinnymi krainami; ani z dalekim Roslagen przodków, ani z Nowogrodem, ani z Kijowem. Jego ojczyzną była wojna, wojna konnych już wikingów, i zdobycze.

Swoje siły wypróbował po raz pierwszy na Wiatyczach. […] I jeszcze za życia Olgi w ciągu ledwie kilkunastu lat skróci Świętosław parę średniowieczy różnych krajów. On, którego drużyna , wareska do szpiku kości, w ogromnym procencie, jak łatwo dedukować, nowogrodzka, śmiała się z chrześcijaństwa i jego wyznawców.      Bratkowski, s. 314-315

spotkanie Światosława i imperatora Jana Tzimiskesa

 Nicefor zachęcił do najazdu na Bułgarię – Świętosława.

Ja podejrzewam, że w ogóle nikt Świętosława nie wzywał; jego drużyna czekała na dalsze zwycięstwa i dalsze zdobycze, a nigdzie indziej nie mogła szukać sukcesów równie atrakcyjnych jak na Południu, w bogatych krainach ciepła i słońca. Ci konni wikingowie zaś nie umieli już chyba siąść do wioseł w jednodrewkach, by jak ich ojcowie i dziadowie spłynąć np. Wołgą na Morze Kaspijskie i zaatakować Albanię kaukaską czy Tabaristan. […]

Na razie konsekwentnie dokończył Świętosław swego dzieła na północy; po to w końcu tam pojechał z Kijowa.

[…] Tym razem czytamy u Nestora, że ich „zwyciężył”, nie tylko „naszedł”; mieli od tej pory jemu płacić dań – zapewne tę, którą płacili Chazarom. Albo i wyższą.

Więcej Świętosław na północ ze swoimi wojami już nie wróci. Kilka lat historii Rusi będzie teraz przebiegało daleko poza ziemiami Słowian wschodnich, zgodnie z marzeniem Świętosława, by Ruś w ogóle przenieść gdzie indziej – a to najlepszy komentarz do utrwalonego stereotypu na temat kniaziów grabieżców, którzy „zbierali ziemie ruskie” z myślą o potężnym „państwie ruskim”. Chyba że to właśnie Świętosław wyznaczał przyszłe ambicje państwu carów Moskwy, ich święte posłannictwo, które nakazywało zająć Bosfor i wyjść na Morze Śródziemne…

Przyznajmy, że ambicją Świętosława było rzeczywiście tworzyć nową historię. Od zera. Przebiegu jej początków nie uzgodnili jednak historycy Bułgarii, Bizancjum i Rusi, musimy więc poskładać ją z tego, co pewne.

Przerwie Świętosław na spory czas historię chrześcijańskiemu już państwu Słowian naddunajskich turskiego imienia. Wedle historyków bułgarskich naszedł je z 60 tysiącami wojów. […] Wiadomość Nestora potwierdza […] siły Świętosława [… na] 10 tysięcy ludzi […]                  Bratkowski, s. 318-322

 

U Nestora poszedł Świętosław na południe już w roku 967. W historii Bułgarii dopiero wiosną 968 roku przeprawił się na łodziach [a więc Waregowie nadal pływali na łodziach!] przez Dniepr (myślę, że przez Dniestr), doszedł do delty Dunaju, tam zajął Presławiec […]

Całe prace poświęcono chronologii tych wojen Świętosława, ale dla nas tu jest ona mało ważna. Wedle historii Bułgarii zastąpiły Rusi drogę na terenie Dobrudży 30-tysięczne siły bułgarskie, czyli zapewne jakieś trzy – cztery tysiące wojów. Uległy już w pierwszej bitwie. Ta sama historia Bułgarii cytuje dalej z Nestora, że zajął Świętosław 80 grodów nad Dunajem; autor tego rozdziału owej historii nie sprawdził, czy w ogóle mogło być tam tych grodów aż tyle. Nestor też ich nie oglądał; myślę, że zajęła ich Ruś […] z osiem, a i to nie zlokalizowanych do dziś przez archeologię. […]

Świętosław osiadł w Presławcu. Prawie na stałe; tu chciał zostać. Nagle jednak przybiegli konni z wieścią, że Pieczyngowie wpadli na Kijowszczyznę i oblegli Kijów. Odcięli nawet gród od rzeki i zbrojna Ruś z drugiego brzegu nie potrafiła pomóc Oldze, zamkniętej w grodzie z synkami Świętosława (było ich trzech; Jaropełka i Olega urodziły mu żony jakiegoś szanownego pochodzenia, trzeciego, Włodzimierza – nałożnica, czyli kochanka, owa klucznica Olgi, Małusza, rzekoma „niewolnica”, jak potem Włodzimierzowi dokuczano; jej ojcem był Lubeczanin Małko, zaś bratem legendarny w przyszłości druh i opiekun Włodzimierza, Dobrynia). Zaalarmowany Świętosław, czytamy u Nestora, „wsiadł czym prędzej na koń i przybył do Kijowa”, skąd Pieczyngów „odpędził w stepy”.

Nie jest dla nas istotne, czy zaraz tego samego lata pognał znowu na południe, by zdetronizować Borysa II i samemu ogłosić się władcą Bułgarii. Ważne, co napisał pod 969 rokiem Nestor:

„Rzecze Swiatosław macierzy swojej i bojarom swoim: niemiło mi jest mieszkać w Kijowie, chcę żyć w Perejasławcu nad Dunajem, jako że to jest serce ziemi mojej i tam schodzą się wszelkie dostatki: z Grecji złoto, pawołoki [?], wina, owoce rozliczne, z Czech zaś, z Węgier srebro i konie, z Rusi znów skóry i wosk, miód i czeladź (czyli niewolnicy)”.

Czy złamał tym chorą podobno Olgę? Zmarła tegoż roku, już po tych rewelacjach. Zmarła […] nie dożywszy pięćdziesiątki […]

Teraz jednak przeciwko Świętosławowi stanie partner nieporównanie trudniejszy – świetny wódz, Jan Cymiskes […]

Wojna była jego żywiołem i zawodem; dał też Rusi [Waregom] srogą nauczkę. Flota z ogniem greckim podpłynęła Dunajem pod Silistrię, czyli Doristolon, gdzie zamknął się Świętosław. Ruś [Waregowie] broniła się zaciekle; tam właśnie, pod Silistrą, chroniła swe szyki za „ścianą” z tarcz, ale niewiele to pomogło. Wygłodzona, musiała koniec końców skapitulować, zaprzysiąc pokój i odmaszerować na północ. Taki był finał paroletniego państwa Rusi [wareskiej] w Bułgarii.

Sam Świętosław też niesławnie skończy. Nie słuchał ostrzeżeń starego, Igorowego jeszcze wojewody, Swenalda czy raczej – Swenelda (o normańskim, jak widzimy, imieniu). Wpadł w roku 972 czy też 973 na porohach dnieprowych w zasadzkę, zastawioną przez Pieczyngów. Tam też i zginął. Wódz Pieczyngów, Kuria, kazał obyczajem turskich koczowników odciąć zwłokom Świętosława głowę, czaszkę oczyścić i okuć w złotą blachę; lało się w ten puchar wino Pieczyngów na pohybel dotychczasowemu pogromcy.

Przykład Świętosława i jego Rusi najlepiej ukazuje chyba, jak co pokolenie normańska mentalność, pełna wprawdzie poetyckich wzlotów literackich, ale intelektualnie prymitywna, brała górę nad logicznymi, zdawałoby się, procesami cywilizacyjnymi. Świętosław nie mógł nie wiedzieć, że inni piekielnicy słowiańscy, Czesi i Polanie, przyjęli już chrześcijaństwo. To tylko Ruś wareska wciąż miotała się po historii, nigdzie nie cumując. I co gorsza, po śmierci Olgi nic nie zapowiadało zmiany.

W tym momencie o „państwie” Rusi trudno było w ogóle mówić: własny kniaź nie miał ochoty nawet na Kijów, „macierz grodów ruskich”. Kijowszczyznę, teraz odsłoniętą przed Wielkim Stepem po zniszczeniu cywilizacji Chazarów i niczym nie chronioną przed Pieczyngami, dał Świętosław w roku 971 według Nestora – Jaropełkowi, ziemię Drewlan – Olegowi.

O Nowogrodzie nawet mowy nie było. O Nowogrodzie, który tego zdobywcę wychował i – jak się możemy domyślać – natchnął ideą niepowstrzymanych podbojów. Nowogród, który kolejnym „swoim” kniaziom zapewniał panowanie nad Kijowem, nie był już potrzebny. […]

Bratkowski, s. 318-322

Wracając na pewny grunt stwierdzonych faktów, przekonujemy się o prawdziwości wyprawy Światosława na Chazarów. Młody książę, który okazał się energicznym wodzem, rozpoczął ją latem 964 roku. Nie odważył się iść z Kijowa nad Wołgę prostą drogą przez stepy. Było to bardzo niebezpieczne, bowiem plemię Siewierzan, osiadłe przy tym szlaku między Czernihowem a Kurskiem, było sojusznikiem Chazarów. Rusowie ruszyli w górę Dniepru do jego źródeł i przeciągnęli łodzie do Oki. Oką i Wołgą Światosław dotarł do stolicy Chazarii, Itilu [Itil].

Jako sojusznicy Światosława w wyprawie 964—965 roku wzięli udział Pieczyngowie i Guzowie. Pieczyngowie, stronnicy Bizancjum i naturalni wrogowie Chazarów, przyszli na pomoc Światosławowi z zachodu. Droga ich najprawdopodobniej biegła w pobliżu obecnej stanicy Kałaczyńskiej, gdzie Don płynie bardzo blisko Wołgi. Delta Wołgi była naturalną twierdzą: w labiryncie odnóg mógł się zorientować tylko tutejszy mieszkaniec. Latem niewiarygodne chmary komarów, pojawiające się po zachodzie słońca, mogły pokonać każdą armię. Zimą zaś Wołgę skuwał lód i delta stawała się niedostępna dla łodzi. Wysepki delty pokryte były […] pagórkami – wzgórzami wysokości czteropiętrowego domu. Właśnie te wzgórza dały schronienie prawdziwym Chazarom. […]

W oblężonym mieście [Itil chazarscy] Żydzi nie mieli dokąd uciec, toteż wyszli walczyć ze Światosławem i zostali zdziesiątkowani. Niedobitki uciekły […] nad Terek […] Światosław dotarł i nad Terek. Stało tam drugie wielkie miasto chazarskich Żydów – Semender. […] Semender miał czworokątną cytadelę, ale nie ocaliła ona miasta. Światosław zdobył i odebrawszy mieszkańcom konie, woły, wozy ruszył przez Don na Ruś [znaczy do Kijowa]. Po drodze do domu zdobył jeszcze jedną chazarską twierdzę – Sarkel, […] W Sarkelu Światosław natknął się na garnizon złożony z najemnych koczowników. Książę odniósł zwycięstwo, zrujnował twierdzę, a miasto przemianował na Białą Wieżę. Później osiedli tam wychodźcy z ziemi czernihowskiej. Zdobycie Sarkelu zakończyło zwycięską wyprawę Światosława na Chazarię.

http://www.opowiadam.eu/4283%20swiatoslaw.htm

Chazaria

 W sąsiedztwie państwa kijowskiego w Europie Wschodniej rodziło się potężne państwo – kaganat chazarski. Jego historia zasługuje na uwagę. Chazarowie byli jednym z wybitniejszych narodów tamtej epoki. Początkowo ich osady skupiały się nad dolnym Terekiem i na brzegach Morza Kaspijskiego. […]

[Chazarowie] wynajęli rusów na tych samych warunkach co Górganów: wysoka zapłata i obowiązkowe zwycięstwa. Rusowie nauczyli się szkutnictwa i żeglugi morskiej jeszcze na Bałtyku. Najemne wojsko płynęło Wołgą, budowało okręty na Morzu Kaspijskim, a następnie dokonywało morskich najazdów na terytorium Persji. W pierwszej wyprawie rusowie [piszę nazwę z małej litery, gdyż drużyny rusów nie tworzyły same sobą narodu, a to że napadniętych często okupowali i grabili, nie stanowi przecież żadnej państwowości, a dopiero obie te cechy – naród i państwo – upoważniają do nazwy pisanej z dużej litery – co z kolei bezsprzecznie przysługuje Kijowianom] całkowicie rozgrabili wyspę Abaskun. Z Gilanami starli się w czasie drugiej wyprawy w 913 roku. Gilanowie odparli atak i rusowie, żeby nie wracać z pustymi rękami, napadli na muzułmańskie miasto Gendża w południowym Azerbejdżanie. Wówczas chazarski władca zezwolił swojej gwardii – Gurganom – pomścić współwyznawców. Przez kilka dni opierało się zmęczone wojsko rusów, ale muzułmanie je rozbili. Nielicznych, którzy salwowali się ucieczką, wybili nad Wołgą koczownicy Burtasowie. Tak więc wyprawa w 913 roku zakończyła się dla ruskiej drużyny całkowitą zagładą.

Dwa kolejne dziesięciolecia historii Chazarii pełne były drobnych konfliktów ze Słowianami i powstającym już Księstwem Kijowskim. Oparciem Chazarów na zachodzie była wzniesiona jeszcze w 834 roku na brzegu Wołgi twierdza Serkel.

W 939 roku zaszło wydarzenie niezwykłej wagi. Wódz ruski – książę Igor – zdobył należące do Chazarii miasto Samkerc (obecnie Tamań), położone na wybrzeżu Cieśniny Kerczeńskiej. Władca chazarski odpowiedział ciosem za cios: na rusów ruszyła muzułmańska gwardia pod wodzą Żyda, „dostojnego Pesacha”. Pesach wyzwolił Samkerc, przeprawił się przez Cieśninę Kerczyńską i ruszył południowym brzegiem Krymu (940 rok), mordując chrześcijańską ludność. Uratowali się jedynie ci, którzy ukryli się w niedostępnej twierdzy Chersonez [ potem zwany Korsuń]. Pesach przeszedł przez Perekop, dotarł do Kijowa i obłożył ruskie księstwo daniną. Wtedy też rusowie oddali Chazarom swoje miecze, o czym wspomina się w Powieści minionych lat. […]

W 943 roku Chazarowie znów posłali wojsko rusów – teraz już swoich lenników – nad Morze Kaspijskie, na wojnę z Gilakami. Rusowie zajęli twierdzę Berdaa w dolnym biegu Kury. Groźniejsza od szabel i strzał Gilaków okazała się dyzenteria, która wybuchła w obozie ruskim. Rusowie przedarli się do swoich łodzi i odpłynęli. Najwidoczniej jednak na Ruś [do Kijowa] nie powrócił nikt, jako że w latopisach ruskich nie ma ani słowa o tej wyprawie. […]

W roku 941 odbyła się wielka wyprawa przeciw „Romejom”. I znowu flota bizantyjska spaliła „ogniem greckim” łodzie Słowian i Rusów [Kijowian]. Rząd chazarski jednak był zadowolony z takiego rezultatu: przecież siły Bizancjum na Morzu Czarnym były bitwą związane. A ponieważ w Azji Mniejszej Grecy musieli walczyć z muzułmanami, Kaganat Chazarski okazał się hegemonem w Europie Wschodniej. Chazarii udało się obłożyć daniną Słowian, Mordwę, Merię i Bułgarów Kamskich.

Bez powodzenia opierał się Chazarii w początkach X wieku także Kijów. Pamiętamy, że próba rusów zdobycia Samkerca i umocnienia się na wybrzeżach Morza Azowskiego wywołała w odpowiedzi wyprawę wodza Pesacha i postawiła Kijów na pozycji lennika itilskich kupców-Radonitów. Przy zbieraniu daniny dla Chazarów w ziemi drewlan został zabity Igor, książę kijowski i mąż Olgi (944 rok). Najważniejszym problemem dla Kijowa stawała się nie wojna z Bizancjum, lecz odparcie Chazarów.          Gumilow, s. 29, 35, 36, 38, 39 

Mapa 1 Panstwo Chazarow na poczatku X wieku n.e.(wedlug Kevina A. Brook’a)

Chazarowie (Chazarzy) byli plemieniem turskim [2] oryginalnie koczującymi w Azji środkowej.[3] Ich pierwotną wiarą był Tengri Szamanizm. Gdyby nie fakt, iż przyjęli oni Judaizm, najprawdopodobniej nie wyróżniali by się oni od innych turskich plemion, których potomkowie zamieszkują dziś Turcję, Turkmenistan, Kirgizję, Azerbejdżan i ich okolice. Historia państwa Chazarów obejmuje w przybliżeniu 800 lat: od V do XIII wieku n.e. Od około roku 550 n.e. do roku 630 n.e. Chazarowie zamieszkiwali Zachodnie Imperium Tureckie, rządzone wówczas przez tzw. Niebiańskich Turków (Kök Turks). Kiedy to Imperium rozpadło się w VII wieku n.e. w wyniku wojen domowych, Chazarowie uzyskali pełną niepodległość. Przyjęcie Judaizmu w połowie VIII wieku n.e. było symbolem niezależności politycznej Chazarii, która wówczas utrzymywała równowagę sił między muzułmańskim Kalifatem Bagdadu a chrześcijańskim Cesarstwem Bizantyjskim.

W okresie maksymalnego rozkwitu państwo Chazarów obejmowało obszar [obecnej] południowej Rosji, północnego Kaukazu, wschodniej Ukrainy, Krymu, zachodniego Kazachstanu i północno-zachodniego Uzbekistanu (patrz mapy 1 i 2), oraz inne plemiona turskie takie jak Sabirs i Bułgarowie. W IX wieku Chazarowie władali też plemionami wschodnich Słowian, Madziarów, Peczengów, Burtów i nad pólnocnokaukaskimi Hunami. Nawet Morze Kaspijskie zostało nazwane wtedy „Morzem Chazarskim”.

Mapa 2 Chazaria w pełni jej rozkwitu (wedlug Koestlera)

[d.c. cytatu] Chazarowie odegrali znaczącą rolę w historii Europy. Pośrednio (poprzez wygnanie „oryginalnych” Bułgarów [4] z terenu obecnej Bułgarii) spowodowali oni utworzenie nowoczesnego narodu Bułgarskiego. Poprzez działanie jako państwo buforowe między światem Islamu a światem Chrześcijaństwa, Chazaria powstrzymała Islam od ekspansji na północ od Kaukazu, prowadząc na przełomie VII i VIII wieku serię (na ogół zwycięskich) wojen znanych jako Arabsko-Chazarskie. Pierwszą stolicą Chazarii był Balanjar (Górny Chir-Jurt). Około roku 720 Chazarowie przenieśli swą stolicę do Samandaru (przybrzeżne miasto w północnym Kaukazie znane z pięknych ogrodów i winnic). W roku 750 stolicę Chazarii przeniesiono na około 200 lat do miasta Itil (Atil) na brzegu Wołgi. Itil przylegał do Khazaran (Chazaran), głównego ośrodka handlowego Chazarii. We wczesnym X wieku ludność Chazaran-Itil składała się głównie z Muzułmanów i Żydów oraz nielicznych Chrześcijan. Chazarowie mieszkali w miastach podczas zimy, ale od wiosny, aż do jesieni zamieszkiwali oni w stepie. Niektórzy autorzy (np. cytowany uprzednio Brook) twierdzą iż Kijów, stolica współczesnej Ukrainy, został założony przez Chazarów albo Madziarów, jako iż jego nazwę można wyprowadzić z tureckiego (Küi = brzeg rzeki + ev = osada). Chazarzy zamieszkiwali nie tylko Kijów ale też i Kercz (Bospor), Feodosię, Tmutorokan [wymieniany wcześniej Tmutarakań], Chufut-Kale, Sudak i Sarkel. To ostanie miasto posiadało największą fortecę Chazarów. Została ona zbudowana w roku 834 przy pomocy Greków (Grek Petronas Kamateros był jej głównym budowniczym).

Chazaria leżała też na ważnym szlaku handlowym łączącym Azję i Europę, w tym na tzw. Drodze Jedwabnej (Silk Road) łączącej Chiny i Azję Środkową z Europą. Chazaria wyróżniała się systemem tzw. podwójnej monarchii. Kagan był najwyższym (panującym) królem a Kagan-Bek był urzędującym królem i dowódcą armii.

Starożytne społeczności żydowskie istniały na Krymie nawet wcześniej niż został on poddany kontroli Chazarów. Powiększyły się one jednak znacznie gdy przybyli tam uchodźcy przed rebelią Mazdaistów w Persji oraz prześladowaniami bizantyjskich cesarzy Leona III i Romanusa I Lecapenusa. Żydzi przybyli też do Chazarii z współczesnego Uzbekistanu, Armenii, Węgier, Syrii i Turcji. Ukraiński uczony Omeljan Pritsak szacuje, że w X wieku n.e. było w Chazarii około 30 tysięcy etnicznych Żydów (Izraelitów). Judaizm został przyjęty około roku 838 n.e. jako oficjalna religia dworu, a więc i państwa Chazarów przez króla (kagana) Bulana. Legenda głosi iż Bulan zdecydował się na Judaizm po wysłuchaniu debaty pomiędzy reprezentantami Judaizmu, Chrześcijaństwa i Islamu.

Król (kagan) Obadiah założył później w Chazarii liczne synagogi i żydowskie szkoły. Miszna, Talmud i Tora stały się w ten sposób ważne dla Chazarów, którzy od X wieku używali też hebrajski jako język urzędowy. Sam Święty Cyryl przybył w roku 860 do Chazarii z Bizancjum aby „nawrócić” Chazarów na Chrześcijaństwo, ale owa próba zakończyła się fiaskiem, w odróżnieniu od udanego „nawrócenia” Słowian.

Ogólnie, Chazarowie uważani są w historiografii za ludzi tolerancyjnych, otwartych na resztę świata i wyróżniającymi się w sztuce, rzemiośle i handlu. Wiele artefaktów chazarskich, pokazujących ich artystyczne i przemysłowe talenty, dotrwało w muzeach do obecnego dnia. W X wieku n.e. Wschodni Słowianie zostali zjednoczeni pod władzą Wikingów, i tak powstała Ruś Kijowska. Zarówno Ruś jak i Madziarzy byli pod silnym wpływem Chazarów, i tak na przykład zaadoptowali oni na pewien czas system podwójnego królestwa (kaganatu), a książęta ruscy nawet pożyczyli tytuł kagana [kniaź]. Ruś Kijowska przyjęła też chazarski system sądowy. Także niektóre słowa chazarskie stały się częścią języka protosłowiańskiego: na przykład „bogatyr” („odważny rycerz” – polski „bohater”) wywodzi się z chazarskiego słowa „baghatur”. Pierwszą klęskę ponieśli Chazarzy w roku 965, kiedy to kijowski książę Światosław (Svyatoslav) zdobył Sarkel – największą fortecę Chazarów, a 2 lata później stolicę Chazarii – Itil. Państwo Chazarów wegetowało aż do XIII wieku, a śmiertelny cios zadał mu dopiero Dżyngis Chan (1162—1227), który w roku 1223 spustoszył Chazarię aż po Krym i wygnał tamtejszych Chazarów i Żydów do Europy Środkowej i Zachodniej.

 Przypisy:

[2] Pochodzenia tureckiego, a więc „aryjskiego”.

[3] Patrz: Kevin Alan Brook „An Introduction to the History of Khazaria” („Wprowadzenie do historii Chazarii”) – tegoż „The Khazars: A European Experiment in Jewish Statecraft” („Chazarzy: Europejski eksperyment w dziedzinie państwowości” – oraz Arthur Koestler „The Thirteenth Tribe’ („Trzynaste plemię”). 

*

przed 832 rokiem

 gdy nie było Rusi, a byli inni,

którzy musieli przestać istnieć,

by powstała Rosja

Ogonowskaja, s. 58

Wschodni Słowianie w VIII wieku i w połowie IX wieku

map VIII-IX.jpg

wiek VIII:

 Chazarowie byli plemieniem pochodzenia turańskiego, przekoczowali z Azji do Europy w ślad za nawałą Hunów, w drugiej połowie IV wieku i zajęli stepy na obszarze między dolną Wołgą i Górami Kaukaskimi. […] Około połowy VII wieku i to państwo zaczęło się rozpadać; wtedy właśnie powstał samodzielny już kaganat chazarski, ze stolicą w grodzie Semender nad Terekiem, blisko Morza Kaspijskiego. Państwo Chazarów szybko rosło w siłę, zdobywało nowe terytoria i uzależniało różne plemiona, m.in. Bułgarów, którzy mieli wtedy swoją organizację państwowo-plemienną nad Morzem Azowskim; w VIII wieku Chazarowie panowali nad obszarami sięgającymi do dolnego Dniepru, a także znaczną część Krymu. […]

Znacznie dalej na północ, między środkową Wołgą i Kamą, ukonstytuowało się w tym samym stuleciu ostatecznie państwo Bułgarów, zwanych kamskimi lub nadwołżańskimi. […] Jeszcze przed przybyciem Chazarów mieli Bułgarzy, lud zresztą także turecki, swoje koczowiska na stepach nadazowskich – udało się im też połączyć inne plemiona w jednym związku państwowo-plemiennym, nazywanym w źródłach nawet Wielką Bułgarią. W drugiej połowie VII wieku związek ten rozpadł się pod naciskiem głównie Chazarów, a Bułgarzy ze swoich terenów odeszli; część na zachód, za Dniepr, a potem na południe do dzisiejszej Bułgarii […] druga część powędrowała na północ, obejmując w posiadanie tereny między Wołgą i Kamą, do X wieku w zależności od Chazarii, po jej upadku już całkiem samodzielnie. Stolicą państwa Bułgarów kamskich był Bułgar, niedaleko ujścia Kamy do Wołgi. […] Z księstwami ruskimi prowadzili długotrwałe walki. Utrzymało się państwo Bułgarów kamskich aż do końca XIV wieku.   Bazylow, t.1, s. 67-68

 Gruzja (Sakartwelo). Od VIII wieku n.e. państwa gruzińskie uniezależniły się i zjednoczyły pod panowaniem Bagratydów.

 Ukraina, Ukrajina. W VI—VIII wieku wraz z rozpadem wspólnoty patriarchalnej i rozwojem ustroju feudalnego rozpoczął się proces formowania organizmów państwowych.

 Turkmenistan, Türkmenistan. W VII—VIII wieku podbity przez Arabów, ulegał stopniowej islamizacji. W drugiej połowie VIII wieku wybuchło powstanie przeciwko panowaniu arabskiemu, pod dowództwem Mukanny.

 Uzbekistan, Uzbekiston, w V wieku drobne organizmy państwowe (Buchara, Chorezm, Fergana, Czacz) opanowany w VIII wieku przez Arabów (islamizacja).

 Uzbekistan, Uzbekiston. W IV—VI wieku na obszarze Azji Środkowej istniało około 30 niezależnych księstw, które w VI—VII wieku zostały uzależnione przez kaganat turecki, a w VIII wieku podbite przez Arabów.

Tuwa, Tannu-Tywa zajęta przez Ujgurów (VIII wiek).

Chakasja, Chakas. Od VIII wieku plemiona zamieszkujące tereny obecnej Chakasji prowadziły handel z Arabami i ludami Azji Środkowej, m.in. z ludnością Tybetu.

W średniowieczu Maryjczycy [patrz Republika Marij Eł] podlegali Chazarom (VIII wiek).

 Ałtaj, Ojrot-Ałtaj. Tereny obecnego Ałtaju pozostawały w przeszłości pod zwierzchnictwem kaganatu tureckiego (552—744).

 Derbent, Dierbent, port nad Morzem Kaspijskim. W 728 roku zdobyty przez Arabów. Znany z handlu niewolnikami.

 wiek VII:

 Rozpad słowiańskich grup Wenedów, Antów i Skławinów. Wenedzi osiedlają się w międzyrzeczu Wisły i Dniestru; Anty – w międzyrzeczu Dniestru i Dniepru oraz na północy Morza Czarnego; Skławini – na Półwyspie Bałkańskim. W tym też czasie zaczęły się dzielić języki słowian.

Ogonowskaja, s. 36-37

 Określenie Słowian Wschodnich jako Wenedów czy Wenetów miało u Bizantyjczyków charakter przejściowy, posługiwano się bowiem jeszcze innymi nazwami: Antów, Sklawinów i wreszcie Rusów. Nazwą Antów określali pisarze bizantyjscy plemiona wschodniosłowiańskie z okresu od IV do VII wieku. Zasięg terytorialny tych plemion, bardzo rozległy, trudno wyznaczyć całkiem precyzyjnie; […] Nie uzyskali jednak Antowie możliwości utworzenia jednolitego państwa […] W tych właśnie stuleciach południowe rubieże Europy Wschodniej przechodziły kataklizm za kataklizmem; długo trwała wielka wędrówka ludów i bezprzykładna rotacja zniszczeń, które uniemożliwiły poważniejszą stabilizację.              Bazylow, t.1, s. 65

 W VII wieku tereny Azerbejdżanu zostały opanowane przez Arabów, którzy wprowadzili na nich islam i muzułmańską kulturę. Arabowie nazywali podbity kraj Aderbajgan (stąd jego obecna nazwa). Początkowo samowola arabskich namiestników wywoływała zbrojny opór miejscowej ludności.

 Tadżykistan, Todżykiston. W drugiej połowie VII wieku obszary Tadżykistanu zajęli Arabowie. 

Turkmenistan, Turkmenia, w VII wieku. zajęty przez Arabów (islamizacja); potem napływ koczowniczych Oguzów. 

Tadżykistan, Todżikiston, w drugiej połowie VII wieku ziemie Tadżykistanu opanowali Arabowie (odtąd głównym wyznaniem — islam); w wyniku powstań antyarabskich powstało niezależne państwo Samanidów (m.in. rozwój górnictwa). 

Armenia, Hajastan. Następne wieki, do podboju Armenii przez Arabów (VII wiek), były znaczące dla rozwoju kultury i ukształtowania się narodowości ormiańskiej – powstał wówczas język, wprowadzono własny alfabet, dokonano przekładu Biblii, kładąc podwaliny pod rozwój narodowej, staroarmeńskiej literatury.

 Chazarowie. Początkowo wchodzili w skład związku plemiennego Sabirów, a od połowy VI wieku Kaganatu Zachodniotureckiego. W latach 630—650 formułuje się Kaganat Chazarski, w drugiej połowie VII wieku obejmujący ziemie na zachód od Wołgi aż po Dniepr, na północy Bułgarów pozostałych nad Kubaniem, rozciągając silne wpływy nad Bułgarią Nadwołżańsko-Kamską. Pod kontrolą Chazarów pozostawały również niektóre plemiona słowiańskie (Polanie, Radymicze, Siewierzanie, Wiatycze) i ugrofińskie.

 wiek VI:

 Kij (VI wiek) Pierwszy polański kniaź, założył Kijów. Przybył do Konstantynopola, gdzie cesarz polecił mu wybudować twierdzę nad dolnym Dunajem na granicy imperium. Twierdza nazywała się Kijewiec. Kij miał dwóch braci: Szczek (Щек) i Choriw (Хорив) oraz siostrę: Łybied’ (Лыбедь) [Łabędź]. Brak bliższych danych o kniaziu Kiju, ale historycy nie wątpią, że założył dynastię kniaziów Polan.              Ogonowskaja, s. 38

 Chanat syberyjski – w VI wieku n.e. podbity przez plemiona tureckie.

 Ukraina, Ukrajina. W starożytności na wybrzeżu Morza Czarnego Grecy zakładali kolonie. W IV—VI wieku w międzyrzeczu Dniepru i Dniestru powstał związek Antów – plemion słowiańskich. We wczesnym średniowieczu obszary Ukrainy zasiedlały plemiona słowiańskie, m.in.: Chorwaci, Drewlanie, Dulebowie, Polanie, Tywercy, Wołynianie.

 Turkmenistan, Türkmenistan. Od połowy VI wieku na tereny Turkmenistanu napływały plemiona tureckie, które podbiły i zasymilowały ludność miejscową.

Tadżykistan, Todżykiston. W połowie VI wieku Hunów pokonały wojska kaganatu tureckiego.

 Mołdawia, Moldova. W starożytności obszary dzisiejszej Mołdawii zamieszkiwały m.in. plemiona Scytów, Daków, Bastarnów. W VI wieku n.e. osiedliły się na nich słowiańskie plemiona Antów i Sklawinów.

 Białoruś, Biełaruś, Od VI wieku zamieszkiwana przez plemiona wschodniosłowiańskie.

 Ukraina (Ukrajina), w IV—VI wieku ziemie między Dniestrem a Dnieprem zajęli Antowie.

Ukraina, Ukrajina, w W IV—VI wieku n.e. między Dnieprem a Dniestrem powstał plemienny związek Słowian, ziemie ich potomków: wschodniosłowiańskich Polan, Drewlan, Dulebów, Tywerców, Uliczów i in.

 Tuwa, Tannu-Tywa. W VI wieku zajęta przez ludy tureckie.

 Chazarowie, lud pochodzenia tureckiego, najstarsze pewne wzmianki pochodzą z VI wieku, kiedy to toczyli walki na terenie Kaukazu z władcą perskim Kawadem I, za Chosroesa I osiedlili się w północnym Dagestanie.

 Wg źródeł archeologicznych i źródeł pisanych z VI wieku, uformowanie się i krystalizacja kultury słowiańskiej miały miejsce u schyłku IV i w początku V wieku na terenach rozciągających się od podnóża Wschodnich Karpat, aż po Prypeć i środkowy Dniepr. Tereny te stanowiły obszar wyjściowy dla wielkiej ekspansji Słowian w V i VI wieku, w wyniku której zasiedlili oni obszary pomiędzy Odrą, Łabą i Soławą, aż do Półwyspu Jutlandzkiego na zachodzie, Bałkany, Peloponez na południu, a także tereny Czech, Moraw i Węgier oraz dorzecze Dniepru i górnej Wołgi na północnym wschodzie. Źródła pisane wymieniają trzy główne ludy słowiańskie: Wenedów, Antów i Sklawinów.

 wiek V:

 Tadżykistan, Todżykiston. W początku n.e. na terytorium Tadżykistanu uformowało się państwo Kuszanów, które w IV—V wieku upadło pod naporem Hunów.

 Uzbekistan, Uzbekiston. Na początku n.e. na terytorium Uzbekistanu uformowały się państwa niewolnicze – w I wieku kraj Kuszanów, a po jego rozpadzie w IV—V wieku mniejsze organizmy państwowe, m.in.: Fergana, Buchara, Chorezm.

 Derbent, Dierbent. Założony w 438 roku przez perskich Sasanidów jako forteca strzegąca głównie szlaku karawanowego z Europy na Zakaukazie.

 Czeczenia, Iczkeria, Najnoch. W starożytności tereny te zasiedlały ludy kaukaskie, tworząc zalążki organizmów państwowych.

 wiek IV:

 Armenia, Hajastan, w 387 roku Armenia Wielka została podzielona między Persję a cesarstwo wschodniorzymskie.

Armenia, Hajastan. Przyjęcie około 300 roku chrześcijaństwa (Armenia Wielka stała się pierwszym w historii państwem chrześcijańskim) doprowadziło do zaostrzenia konfliktu z Persją.

 Gruzja (Sakartwelo), w IV wieku państwa gruzińskie Kartlia i Lazyka przyjęły chrześcijaństwo.

  wiek III:

 Obszary dzisiejszego południowego Azerbejdżanu: w połowie II wieku p.n.e. została włączona jako prowincja do Partii, pozostając aż do III wieku n.e. pod rządami partyjskich Arsacydów.

Azerbejdżan, Azerbajdżan, w III wieku południowa i północna część Azerbejdżanu zostały podbite przez perskich Sasanidów. W okresie tym do Azerbejdżanu zaczęło przenikać chrześcijaństwo, nastąpił również rozwój ośrodków miejskich (powstały m.in.: Nachiczewan, Szemacha, Szyrwan).

 Tadżykistan, Todżikiston, ponownie zjednoczone przez Kuszanów (rozkwit gospodarczo-kulturalny), w III wieku n.e. państwo kuszańskie utraciło znaczenie na rzecz Persji.

 Kazachstan, Kazakstan, w II—III wieku zajęty przez Hunów; później w składzie kaganatu tureckiego.

 Kazachstan. Terytorium obecnego Kazachstanu w II i III wieku zostało zajęte przez Hunów, którzy podbili liczne związki plemienne i ulegli częściowej asymilacji.

 wiek II:

 Armenia, Hajastan, Armenia Wielka stała się obszarem rywalizacji między Rzymem a państwem Partów. Początkowo była lennikiem Partów, w 114 roku n.e. cesarz Trajan uczynił z niej prowincję rzymską. Za panowania Hadriana odzyskała ponownie samodzielność, stając się przedmiotem konfliktu między Rzymianami a partyjskimi Arsacydami, następnie Persją Sasanidów.

 wiek I:

 Alanowie, zespół plemion irańskich, który pojawia się na widowni dziejowej dopiero w I wieku n.e., między dolną Wołgą i dolnym Donem. […] Po żadnym z tych plemion nie zostało trwalszych śladów. […] Tylko ci Alanowie, którzy uchodząc przed Hunami ukryli się w górach Kaukazu, mają do dziś swoją kontynuację etniczną – Osetyjczyków.                  Bazylow, t.1, s. 63

 Turkmenistan, Türkmenistan. Około I wieku terytorium Turkmenistanu wchodziło w skład państwa Kuszanów, a następnie Heftalitów.

 Sacha, Jakucja. W początkach naszej ery pojawili się na tych terenach Tunguzi.

 Uzbekistan, Uzbekiston, w I wieku n.e. państwo Kuszanów.

 Kirgistan, Kyrgystan, miejscowe plemiona na początku n.e. podbite przez Hunów, później m.in. pod panowaniem tureckim.

 Tuwa, Tannu-Tywa. W II wieku p.n.e. — I wieku n.e. we władaniu wschodnioazjatyckich Hunów.

 Tereny obecnej Północnoosetyjskiej Republiki Autonomicznej zostały opanowane w III—II wieku przez Sarmatów. Za przodków współczesnych mieszkańców Osetii uważa się plemiona Alanów przybyłe na północny Kaukaz w początkach n.e.

 wiek I p.n.e.:

 Armenia, Hajastan. (do II wieku p.n.e.) pozostawała pod zwierzchnością Seleucydów – rozpadła się wówczas na Armenię Wielką i Armenię Małą, która w drugiej połowie I wieku p.n.e. została wcielona do rzymskiej prowincji – Kapadocji.

 Armenia, Hajastan. Od początku I wieku p.n.e. niezależna Armenia Wielka przeżywała rozkwit pod rządami króla Tigranesa I Wielkiego, który objął swą władzą obszary od Morza Kaspijskiego aż po Morze Śródziemne i część terenów współczesnej Syrii. Był to jeden z nielicznych, choć krótkich okresów historii Armenii Wielkiej, kiedy pozostawała ona niezależnym państwem, narzucającym swą zwierzchność sąsiadom. W 69 roku p.n.e. Tigranes został pokonany pod Tigranocertą przez wodza rzymskiego Lukullusa, zachowując tron za cenę zrzeczenia się nabytków terytorialnych na rzecz imperium rzymskiego.

 wiek II p.n.e.:

 W II stuleciu p.n.e. stan posiadania Scytów zmniejszył się znacznie. m.in. wskutek  nacisku ze strony Sarmatów. Ani w samej nazwie, ani w naszej wiedzy o jej nosicielach nie ma zadowalającej precyzji; na pewno wiadomo tylko, że Sarmaci stanowili zespół plemion bardzo różnorodnych, w większości podobnie jak Scytowie irańskich, które przez kilka wieków władały ogromnymi terytoriami stepowymi od południowych rejonów Syberii Zachodniej (między Uralem i Tobołem) do ujścia Dunaju. […]           Bazylow, t.1, s. 63

 Tadżykistan, Todżykiston. Około 250 roku p.n.e. powstało niezależne państwo grecko-baktryjskie, opanowane około 130 roku p.n.e. przez wschodnioirańskich Tocharów.

 Uzbekistan, Uzbekiston. W latach 140—130 p.n.e. państwo grecko-baktryjskie upadło pod naporem plemion wschodnioirańskich.

 Chanat syberyjski – w III/II wieku p.n.e. podbity przez Hunów.

 Ukraina, Ukrajina, w IV—II wieku p.n.e. stepy nad Morzem Czarnym opanowali Sarmaci.

 wiek III p.n.e.:

 W III wieku p.n.e. obok Kolchidy, pojawiło się drugie państwo gruzińskie Iberia. Państwa te w wiekach późniejszych stały się przedmiotem podbojów Bizantyjczyków, Persów, Turków i Arabów.

 Turkmenistan, Türkmenistan. W III wieku p.n.e. w południowym Turkmenistanie powstało państwo partyjskie.

 Tadżykistan, Todżikiston. W starożytności był w składzie państw Baktrii i Sogdiany; później w monarchii perskiej, podbity przez Aleksandra III Wielkiego; od połowy III wieku p.n.e. niezależne państwo grekobaktryjskie.

 Uzbekistan, Uzbekiston, od połowy III wieku p.n.e. państwo greko-baktryjskie, rozbite przez koczowników wschodnioirańskich.

 Uzbekistan, Uzbekiston. Po rozpadzie mocarstwa Aleksandra i powstaniu około 250 roku p.n.e. państwa grecko-baktryjskiego, znaczna część terytorium obecnego Uzbekistanu weszła w jego skład.

 Moskwa. Ślady istniejących na terenie Moskwy osad pochodzą z IV—III wieku p.n.e.

 wiek IV p.n.e.:

 Azerbejdżan, Azerbajdżan. W północnej części kraju powstało w IV wieku p.n.e. samodzielne państewko. Po zajęciu Persji przez Aleksandra III Wielkiego w 330 roku p.n.e., z podległej jej południowej części Azerbejdżanu utworzono prowincję zarządzaną przez satrapę Antropatesa. Na skutek walk między diadochami prowincja przeszła pod wpływy Armenii.

 Armenia, Hajastan. Po podboju Persji przez Aleksandra III Wielkiego w 331 roku p.n.e. nominalnie uzależniona od Macedonii, zachowała faktyczną niezależność.

 Uzbekistan, Uzbekiston. W IV wieku p.n.e. uległ najazdowi Aleksandra III Wielkiego.

 Turkmenistan, Türkmenistan. W końcu IV wieku p.n.e. podbity przez Aleksandra III Wielkiego.

 Tadżykistan, Todżykiston. W IV wieku p.n.e. podbił go Aleksander III Wielki.

 W północnej części Azerbejdżanu powstało w IV wieku p.n.e. samodzielne państewko.

 wiek V p.n.e.:

 Gruzja Sakartwelo. W starożytności ziemie obecnej Gruzji były podzielone między Iberię i Kolchidę.

 Gruzja Sakartwelo. W V wieku p.n.e. powstało na terenie obecnej Gruzji państwo zwane Kolchidą, około 100—200 lat później, obok Kolchidy, pojawiło się drugie państwo gruzińskie Iberia. Państwa te w wiekach późniejszych stały się przedmiotem podbojów Bizantyjczyków, Persów, Turków i Arabów.

 Ukraina, Ukrajina. W VII—V wieku p.n.e. na wybrzeżu Morza Czarnego rozwijały się kolonie greckie (Olbia, Pantikapajon, Chersonez), a na wschodnim Krymie — Królestwo Bosporańskie.

 Ukraina, Ukrajina. W I tysiącleciu p.n.e. stepowe obszary obecnej Ukrainy zajmowali Kimerowie, w V wieku p.n.e. wyparci przez Scytów.

 wiek VI p.n.e.:

 Adygeja. Od połowy I tysiąclecia p.n.e. tereny obecnej Adygeji były zamieszkane przez Meotów, Syndów i Kerketów, będących przodkami Adygejczyków.

 Uzbekistan, Uzbekiston. W połowie I tysiąclecia p.n.e. był w składzie Baktrii i Sogdiany, później podbity przez Persję i Aleksandra III Wielkiego.

 Uzbekistan, Uzbekiston. Powstanie pierwszych państw niewolniczych na tych terenach (Chorezm, Baktria, Sogdiana) przypadło na 1. połowę I tysiąclecia p.n.e.

 Azerbejdżan, Azerbajdżan, około VI wieku p.n.e. wszedł w skład monarchii perskiej.

Armenia, Hajastan. Około połowy VI wieku p.n.e. Armenia została opanowana przez Achemenidów, stając się prowincją perską, rządzoną przez rodzimą dynastię.

 Armenia, Hajastan, od VI wieku p.n.e. zależna kolejno od Medii, Persji, Syrii, Rzymu, Bizancjum i Arabów.

 Uzbekistan, Uzbekiston. W VI wieku p.n.e. obszar Azji Środkowej został podbity przez władców Persji z dynastii Achemenidów.

 Tadżykistan, Todżykiston. W VI wieku p.n.e. obszar Azji Środkowej podbili władcy perscy z dynastii Achemenidów.

 wiek VII p.n.e.:

 Scytowie opanowali tereny leżące na północ od Morza Czarnego w VII wieku p.n.e. Byli dość niejednolitym zespołem plemion, w większości pochodzenia irańskiego. W żadnym wypadku nie można ich uważać za bezpośrednich przodków późniejszych Słowian […] Sąsiadami Scytów, którzy utrzymali się na swoich nowych terenach bądź co bądź przez tysiąc prawie lat, były od północy plemiona protosłowiańskie, od południowego zachodu trackie, od wschodu wyglądało to bardzo różnie. Ogólny obraz był jeszcze bardziej zróżnicowany – wzdłuż wybrzeży Morza Czarnego i Azowskiego ukształtował się dosłownie cały wieniec kolonii greckich.

Scytowie nie utworzyli ściśle jednolitego państwa, chociaż w pewnych okresach można w odniesieniu do nich mówić też o formach państwowych z zastrzeżeniem dotyczącym nieokreśloności granic i struktury wewnętrznej. […]

Bazylow, t.1, s. 60-61

 Armenia, Hajastan. W IX—VII wieku p.n.e. znaczna jego część wchodziła w skład państwa Urartu, a po jego rozpadzie około 600 roku p.n.e., została zajęta przez indoeuropejskie plemiona Hajów, które po zmieszaniu się z ludnością tubylczą dały początek rdzennym mieszkańcom Armenii – Ormianom.

 Tereny obecnej Północnoosetyjskiej Republiki Autonomicznej zostały opanowane w VII wieku p.n.e. przez Scytów.

 Armenia, Hajastan, w IX—VII wieku p.n.e. była w państwie Urartu.

 wiek VIII p.n.e.:

 Azerbejdżan, Azerbajdżan. W starożytności, pod koniec VIII wieku p.n.e., obszary dzisiejszego południowego Azerbejdżanu zostały opanowane przez Medów.

 pierwsze tysiąclecie p.n.e.:

 Turkmenistan, Turkmenia. W I tysiącleciu p.n.e. obszary zamieszkiwane przez ludy irańskie; w starożytności i wczesnym średniowieczu ziemie Turkmenistanu były w składzie Partii, Persji, państwa Kuszanów i Heftalitów.

 Tadżykistan, Todżykiston. W I tysiącleciu p.n.e. rozwinęło się na tych terenach rolnictwo oparte na sztucznym nawadnianiu. W starożytności wchodziły w skład Baktrii i Sogdiany.

 Turkmenistan, Türkmenistan. W I tysiącleciu p.n.e. obszar obecnego Turkmenistanu zamieszkiwały ludy irańskie: Chorezmijczycy, Partowie, Dachowie i Massageci. Powstały wówczas pierwsze miasta (m.in. Merw).

 Chanat syberyjski – ziemie zasiedlone od I tysiąclecia p.n.e. przez ludy koczownicze.

 Kazachstan, Kazakstan. W I tysiącleciu p.n.e. związki plemienne Saków i Issydonów.

 drugie tysiąclecie p.n.e.:

 Armenia, Hajastan. Terytorium dzisiejszej Armenii od II tysiąclecia p.n.e. było zamieszkane przez pasterskie plemiona Chaldów, spokrewnionych z Hurytami.

neolit (około 5000 lat p.n.e.):

Gruzja Sakartwelo. Gruzja jest spadkobiercą istniejących na tych ziemiach już w starożytności państw, stojących wówczas na wysokim poziomie rozwoju cywilizacyjnego. Na terenie kraju zachowało się wiele stanowisk archeologicznych świadczących o umiejętnościach wytopu żelaza i wysokim poziomie kultury rolnej ludzi mieszkających na tych ziemiach w okresie neolitu (około 5000 p.n.e.).

Tadżykistan, Todżykiston. Ziemie współczesnego Tadżykistanu były zamieszkiwane od neolitu.

 Karelia była zamieszkana już w neolicie.

 paleolit (około 8300 lat p.n.e.):

 Ziemie obecnego Czukockiego Okręgu Autonomicznego zasiedlone były od paleolitu.

 Obszar obecnej Czeczenii był zamieszkany już od czasów paleolitu.

 Najstarsze ślady pobytu człowieka odnalezione w Turkmenistanie pochodzą z paleolitu.

 Najstarsze ślady człowieka odnalezione na terytorium dzisiejszego Uzbekistanu pochodzą z okresu paleolitu.

 

*

okres polodowcowy – zaznaczony zasięg lodowców

Atlas historia Rosji od dawnych czasów do XVI w., ACT-PRESS SZKOŁA, Moskwa, 2006, s. 2-3, czasy pradawne.